"Canim" diyelim bütün canim dünyanin canli insanlarina, hayvanlarina, bitkilerine, tasina topragina. Hepsi de bizim gibi canli, hepsinin de bir gün yitirecekleri birer canlari var. "Canim" diyelim, yalan dahi olsa soz tatli..."

Canim efendim,

Bilseniz ne kadar severim "canim..." demeyi. Ca'yi soyle uzatarak... Kisaca soylemenin de bir zevki, bir tatliligi vardir, bilirim, ama "caaanim" demek daha hosuma gider benim. Nasil anlatayim? Daha bir asikca oluyor, hani "asik" denince bir de sair anlasiliyor, iste o anlamda, daha dogrusu iki anlamiyla birden. Benim durup dururken: "Canim..." dedigim de olur. Biri duyup da: "Kime soylüyorsun? Kiminle konusuyorsun?" diye sorsa, sasirir kalirim, bilemem ne diyecegimi. Gizlemek istedigimden degil, gerçekten bilmem de onun icin. John Ruskin son hastaliginda, pencerenin yanindaki koltuga oturur, gozleri onünde yayilan kirlara, goge, her seye bakarak: "Beautiful... Beautiful..." dermis. "Ne güzel... Ne güzel..." demek mi bu? Yooo. "Canim... Canim..." demek. Herkes de acaba oyle mi? Ben yaslandikça o "güzel" sozüne sinirleniyorum, bir deger yargisi (kiymet hükmü) gosteriyor, bir ukalalik var onda, insanlari, esyayi, bütün gordüklerimi kalkacagim da su güzel bu çirkin diye ayiracagim. Ne yeri var bunun? "Canim," dersiniz, ne gorürseniz hepsine, hepsine, "Canim," dersiniz, yargilamaktan kaçarsiniz, hepsini seversiniz, bu dünyada ne varsa hepsiyle bir oluverirsiniz, daha iyi degil mi? Dogrusu gelmez benim elimden, ama ara sira olsun elimden gelir diye hayal ediyorum da bir asiklik, kelimenin her iki anlamiyla bir asiklik duyuyorum gonlümde.

"Canim" demeyi ne kadar seversem "ruhum" demekten de o kadar tiksinirim. Siz de bir deneyin, bir dosta, bir yakininiza, cocugunuza, sevgilinize: "Ruhum... Ruhum benim..." deyin, bakin yapmacikli gelmiyor mu size? Bir bayagilik yok mu onda? Hani zorla kibar olmaya, üstünlük taslamaya kalkanlar vardir, siz de onlara karismis gibi olmuyor musunuz? Ruh... En betime giden sozlerden biri. Felsefe kitaplarinda belki çekilir, ama üç bes ahbapla konusurken yahut siirde, hikayede ne kadar tatsiz oluyor. Hatice Süreyya, yani Va-Nu, bir siirinde:

                                    Ruhiyat isterseniz, buyurun eczahaneye,
                                    Nane ruhu, kafuru, hepsi de var, hem esans.

diyor, o baska, o iyi, ruh'la alay ediyor da onun için. Bir de Yahya Kemal Bey'in "Vuslat" siirindeki ruh'lari düsünün:

                                    Bir ruh o derin bahçede bir defa yasarsa...
                                    Sevmis iki ruh ufku gorürler daha engin...

Yakisiyor mu orada? O canim siiri bozuvermiyor mu? Güzeldir "Vuslat," güzeldir ya, sair ruh demese daha da güzel olurdu. Bir sarki soylerler:

                                    Ruhumda bu seb hicr-i visalin yaniyorken...

Begenenler darilmasin, hic hoslanmam, güftesinden geçtim, bestesi de ulur gibi bir seydir, "Vuslat" siirindeki ruhlar da inat gibi bana onu hatirlatirlar. Güzeldir "Vuslat" siiri, dedim bir kere güzel oldugunu, sozümden donecek degilim. Ben sevdiklerimden oyle kolay kolay vazgecmem. "Vuslat" siirini de ilk yazildigi günlerde ne kadar sevmistim. Yanilmiyorsam 1940'ta, Aksam gazetesinde çikmisti, hemen ezberledim onu, onüme kim geldiyse okudum, cosmustum, duramiyordum. Oyle bir siir yazildigi günlerde yasadigim icin ovündügümü, kivandigimi bile soyledim. Yalan degildi, o kadar begeniyordum o siiri. Gene de begenirim:

                                    Kanmaz en uzun buseye, optükçe susuzdur,
                                    Zira susatan zevk o dudaklardaki tuzdur,
                                    Insan ne yaratmissa yaratmistir o tuzdan,
                                    Bir sir gibidir az çok ilah oldugumuzdan...

gibi misralarda bir büyüklük vardir. Ama, neden soylemeyeyim? Eski hayranligima hayli su karisti. Bir gormüksülük (theatral'lik) var o siirde, gittikçe o yani çarpiyor insanin gozüne. Gormüksu siirler arasinda da çok güzelleri olabilir, ornegin Victor Hugo'nunkiler. Ama Yahya Kemal Bey o siirini yazarken kelimelerini de iyi aramamis, "sevmekteki efsun" diyor, "bir mucize halinde" diyor. 1940 yilinda konustugumuz dille yazildigini düsünmeden vezin hatiri icin "simalari" diyor, daha neler demiyor. Yok, guzel bir siir ya, oyle ozenerek, gerçekten ozenerek yazilmis degil. Yahya Kemal Bey, bazi siirlerinde gorülen kolayliga onda da birakivermis kendini. Bir siiri:

                                    Adalardan gelen o mektupta,
                                    Oradan bir sihirli rayiha var;
                                    Isveler sezdiren bir uslupta...

diye baslar. "Rindlerin Olümü", "Ismail Dede'nin Kainati", "Hazan" gibi siirleri yazan adama pek yakistirilamaz, "sihirli rayiha", hele "isveler sezdiren bir uslup", Puccini'nin aria'larindan yahut:

                                    Dizlerine kapansam, kana kana aglasam,
                                    O guzel saçlarini ben çozüp ben baglasam

gibi sarkilardan hoslananlar için yazilmisa benzer. "Vuslat" siirinde de, iyi bakarsaniz, vardir oyle bir hal. On yil onceki coskunlugumu düsünüyorum, çok su katilmis o coskunluga.

Sevinerek, ovünerek soylemiyorum bunu, icim kanayarak soylüyorum. Edebiyatla ugrasan bir adam icin, bir elestirmeci için, bir hayranligi yitirmenin ne oldugunu bilir misiniz siz, benim sevgili okurum? Elbette sevmissinizdir omrünüzde, ne dediniz, sevginizi, askinizi anladiginiz gün? Gozleriniz parladi, Karacaoglan'in siirleri ezberinizde ise:

                                    Hadini de deli gonül hadini.
                                    Aramazlar gurbet ile gideni.
                                    Ak gogüs üstünde çakir dikeni
                                    Bitmeyince gonül yardan ayrilmaz.

dediniz, Ovidius'la birlikte: "Maximus in me deus est" (En büyük Tanri benim içimde) dediniz. Latince bilmeseniz de soylediniz bunu, ben de bilmem Latinceyi, asik oldugum günlerde oyle demis oldugumu sonradan, Latince bilenlerden ogrendim. O en büyük Tanriyi hiç bir zaman gonlünüzden kaçirmayacaginiza, mezara girip de gogsünüzde çakir dikeni bitmeden yardan ayrilmayacaginiza and ictiniz. Bir gün baktiniz ki gidivermis o Tanri, siz olmeden de sevgiliyi unutmussunuz. Ne oldunuz o gun? Sevdiginiz günlerde, umutsuzca sevdiginiz günlerde cektiklerinizden bin kat aci bir yara duymadiniz mi içinizde? Kendi kendinizden süphe etmeye basladiniz degil mi? Bilirim, o siziyi unutmak için isi alaya vurmussunuzdur: "Vefasiz asiktan da kotüsü vefali asiktir," gibi bir soz, bir lakirdi savurmussunuzdur, ama bunlar avutabilmis midir sizi? Bu sozü unutsam, bilirim uzülürsünüz, sevdiginiz için degil, sevmediginiz için, gonlünüzce sevemediginiz için, bir sevdiginizi bir daha unutmamak üzere sevemediginiz icin üzülürsünüz. Bir elestirmeci de, bir zamanlar hayran oldugu bir siir, bir eser karsisinda o eski hayranligi duymazsa, hayranligina çok su karismis oldugunu anlayiverirse, yüreginde iste oyle bir yara açilir, iste oyle bir sizi baslar. Hayranlik da ask gibi kisiyi yükselten bir seydir, ama o da ask gibi geçicidir, bir kere yitirdiniz mi, sanki uçurumlara düsürür insani.

Sevmem "ruh" sozünü, dogrusunu soyleyeyim. Ahmet Hasim'in: "Ates gibi bir nehr akiyordu / Ruhumla o ruhun arasinda" misralarinda dahi pek sevmem. Ahmet Hasim bu düsünceyi, "ruh" sozünü kullanmadan nasil soyleyebilirdi? Bilmem orasini, hiç aramadim, ama o misralarda da o soz batiyor bana, bir acayiplik var "ruh" demekte, "can" gibi degil o, sizin de, benim de birer canimiz var, kedinin, kopegin, tavsanin da birer cani var, can bizi bu dünyada yasayanlarin hepsiyle birlestiriyor. Ama ruh yalniz sizde varmis, bende varmis, kedide, kopekte, tavsanda yokmus. Bir büyüklük, üstünlük veriyor insana, uydurma bir büyüklük, insanoglunun kendi kendine uydurdugu bir büyüklük. Bütün ovünmeler gibi o da gülünç bir sey, çirkin bir sey. Hem de kurtulmak yok o ruh denilen seyden. Dayanikli mi dayanikli. Ben olecegim, gomülecegim, gogsümün üzerinde çakir dikenleri bitecek, bir gun gogsumde hic bir sey kalmayacak, belki cakir dikenleri dahi sokulup atilacak, o mezarligin yerine bir bahce, belki kocaman bir mahalle kurulacak, sonra onlar da bozulacak, yüzyillar geçecek, gorüsler degisecek, uygarliklar degisecek, ama ruhum, o ne oldugunu bilmedigim sey, sapasaglam kalacak. Kandili karartip da masa basina cagirdiniz mi, ta nerelerden çikip geliverecek... Inaniyorlar buna, bir inanis ki sormayin. Ne derseniz deyin, inanmiyorlar, gulüyorlar, omuz silkiyorlar, ama "ruh" dediniz mi, ne oldugunu arastirmadan sippadak inaniveriyorlar. Gelin de kizmayin bu insanlara. Akrabasi makrabasi da oluyor o ruhun. Bakin ne diyor Cenap Sahabettin:

                                    Ben sair olaydim sana, ey yar-i dilaram,
                                    Hemsire-i ruhun gibi sozler getirirdim...

Ruhun hemsiresi, biraderi, aga-babasi, kaynatasi, kaynanasi... o kadar kalabalik soyu sopu olanlardan korkarim...

Birakalim bunlari, canim efendim, birakalim bunlari da "canim" diyelim birbirimize, "canim" diyelim bütün canim dünyanin canli insanlarina, hayvanlarina, bitkilerine, tasina topragina. Hepsi de bizim gibi canli, hepsinin de bir gün yitirecekleri birer canlari var. "Canim" diyelim, yalan dahi olsa soz tatli...

3 Haziran 1951