Alman cep zirhlisi ''Amiral Graf von Spee''

Trajik bir  macera

"II. dünya savasinda insanligi utandiracak çok vahim suclar islendi. Ancak bir Alman deniz subayi, 1939 yilinda dunyaya, insanlik ve insan haklarina duydugu sayginin benzersiz bir ornegini verdi. Kaptan Langsdorff, batirdigi gemilerde tek kisinin bile can vermesine izin vermemis ilk ve tek deniz subayiydi."

* * * * *       

II. dünya savasinin resmen baslamasindan uc hafta kadar önce, Almanya’nin Wilhemshaven tersanesinde insa edilmis yepyeni iki muharebe kruvazoru sessizce Atlantik’e acildilar. Bunlardan biri "Deutschland" digeri ise "Amiral Graf von Spee" idi.

"Deutschland" kuzey Atlantigi, "Graf Spee" ise guney Atlantigi kontrol etme gorevi almislardi. Polonya’yi dize getirdikten sonra Ingiltere ve Fransa’nin bir baris anlasmasina razi olacaklarini hesaplayan Hitler, gemi komutanlarina 3 hafta boyunca hicbir ticari gemiye saldirmama emri vermisti.

Ancak baslayan savas kisa surmedi ve "Graf Spee" ile "Deutschland", denize acildiktan 3 hafta sonra, kendilerine verilen "batir" emrini yerine getirmek zorunda kaldilar. "Graf Spee"nin harekat alanina guney Atlantik ve Hint okyanusu giriyordu. Harp gemisi ilk olarak 30 eylul 1939’da 5.000 tonluk Ingiliz silebi "Clement"i batirdi. Ancak kaptan Langsdorff, esir aldigi geminin tüm murettebatini bosaltarak kendi gemisine nakletmis, silebi ondan sonra torpillemisti. Langsdorff bu uygulamayi tüm kariyeri boyunca surdurdu.

Kendi gemisinde yer kalmayinca, esir denizcileri, teslim aldigi gemilere naklederek tumunun Afrika kiyilarinda karaya cikmalarina izin verdi.

Ingiliz amirallik dairesi "Graf Spee"nin mutlak surette durdurulmasi emrini verdi. Tüm Ingiliz donanmasi onu ariyor ancak "Graf Spee"nin nerede oldugu bilinmiyordu. Bu donemde Ingiliz guney Atlantik filosu komutani Commo Harwood, "Graf Spee"nin bir sonraki hedefinin, muttefik ticaret gemilerinin çok fazla kullandiklari Rio de la Plate olacagi tahmininde bulundu… ve bunda hakli çikti. Harwood "Graf Spee"nin pesine "Ajax", "Achilles" ve "Exeter" adli 3 kruvazoru takti. Ingiliz gemileri 13 aralik sabahi saat 6.14’te Rio de la Plate aciklarinda bulunan  "Graf Spee"nin yerine belirlediler. Artik saldiri baslayabilirdi…

Ingiliz gemileri ikiye ayrildilar: daha büyük olan Exeter bir yandan, daha hafif olan Ajax ve Achilles diger yandan saldirdi. Kaptan Langsdorff ates gücünü önce Exeter’e yoneltti. Bu sirada Ajax ve Achilles "Graf Spee"ye torpitolarla hucum ettiler.. Saldiri basarili olmadi fakat kendini savunmak durumunda kalan "Graff Spee" de Exeter’i batiramadi. Alman gemisinin guclu  toplari Exeter’i agir sekilde yaralamisti. Bu sirada Ajax agir,  Achilles ise hafif yara almis, ayrica  cephaneleri de tukenmisti.

--Langsdorff’un yanilgisi--

Ingiliz gemilerinin safdisi kaldiklarini gormesine ragmen kaptan Langsdorff onlari batirma yoluna gitmedi ve suratini arttirarak bir an önce Uruguay’in Montevideo limanina ulasmaya çalisti.

Deniz savasi tarihcileri Langsdorff’un burada bir degerlendirme hatasi yaptigi konusunda birlesirler. Bu kaynaklara gore Langsdorff, 3 küçük Ingiliz gemisinin kendisine saldirmaya cesaret edemeyeceklerini dusunuyordu. Yaptigi muhakeme soyleydi: "3 gemi, önüne yem olarak atilmisti ve kendisini oyalamaya calisiyordu. Graf Spee’yi batiracak asil büyük Ingiliz armadasi yoldaydi ve Ingilizler zaman kazanmaya calisiyorlardi. Su halde bu tuzaga dusmemesi, bir an önce bulundugu yerden ayrilmasi gerekiyordu."

Oysa Langsdorff yanilmisti. Ingilizler ona yetisemeyecek kadar uzaktaydilar. Langsdorff bunu bilebilseydi, yaraladigi 3 Ingiliz savas gemisini kolayca batirir, gerek kendisinin, gerekse gemisinin kaderini kisa yoldan degistirirdi. Fakat oyle olmadi… Hizini arttiran "Graf Spee" 14 aralik günü Montevideo limanina girdi. Uluslararasi hukuk kurallari savas gemilerinin tarafsiz bir limanda 24 saat kalarak onarim yaptirmalarina olanak taniyordu. Alman gemisinde inceleme yapan Uruguay makamlari, geminin limanda 72 kalarak onarilmasina izin verdiklerini bildirdiler. Sure 17 aralik yerel saatle aksam 8’de sona eriyordu. Bu arada "Graf Spee" murettebatinin uniformali olarak karaya cikarak catismada hayatlarini kaybeden arkadaslarini gommelerine izin verildi.

* * * * *

Tüm dünyanin gozleri bir anda küçük Uruguay’in baskenti Montevideo’ya cevrilmisti. Radyolar olay yerinden araliksiz canli yayin yapiyor, sahildeki lokantalara toplanan Uruguaylilar gelismeleri büyük bir heyecanla izliyorlardi.

Ayni saatlerde Uruguay disisleri bakanliginda amansiz bir diplomatik savas cereyan ediyordu. Ingiliz elcisi bakandan sürekli randevu talep ederek "Graf Spee"nin limanda 24 saatten fazla kalmasina izin verilmemesi konusunda ultimatom veriyor, o cikar cikmaz iceri giren Alman elcisi, geminin onariminin tamamlanmasi için surenin bir parca daha uzatilmasini istiyordu.

Bu sirada Alman cep zirhlisinin yerini ogrenen Ingiliz armadasinin hizla Montevideo’ya dogru gelmekte oldugu soylentisi Uruguay baskentine ulasti. Gelen gemiler icinde donemin en agir zirhlilari olan "Renown" ve "Ark Royal" de bulunuyordu. Bu haber Almanlar için her seyin sonu demekti. Oysa bunun da Ingilizler tarafindan yayilmis bir soylenti oldugu çok sonra anlasildi. Gercekte 2 gemi o sirada Montevideo’ya 1.000 mil uzakta bulunuyorlardi.

Kaptan Langsdorff son geceyi ne yapacagini dusunerek gecirdi. Ertesi aksam, saatler 20’ye yaklasirken, Langsdorff’un emriyle gemi murettebatinin büyük bölümü o sirada Montevideo’da bulunan Alman ticaret gemisi "Tacoma" ile Arjantin’den gelen küçük teknelere yerlestirildi. Langsdorff ise, yanindaki bir grup denizciyle birlikte "Graf Spee"ye çikti. Ajax, Achilles ve Exeter onu limanin cikisinda bekliyorlardi. Kiyida biriken halk nefesini tutmus olacaklari izliyordu. Radyo spikerleri, 72 saattir konusmaktan sesleri kisilmis halde hala olanlari dünya kamuoyuna anlatmaya çalisiyorlardi.

"Graf Spee"nin bacasindan kara dumanlar yukseldi. Geminin agir yolla hareket ettigi ve liman çikisina dogru yoneldigi görüldü. Ancak gemi acik denize cikmadan durdu. Durbunle bakanlar gemi murettebatinin sarkitilan ip merdivenden inerek bir bota bindiklerini alaca karanlikta güçlükle farkettiler. Istimbot gemiden uzaklastiktan kisa sure sonra Alman donanmasinin gozbebegi sayilan "Graf Spee" siddetli patlamalarla sarsilmaya basladi. Gemiden kara dumanlar yukseliyordu. Tekne hafifce yan yatti ve sig suda batti. Kaptan Langsdorff, gemisinin Ingilizler tarafindan batirilmasina göz yummaktansa kendi elleriyle batirmayi tercih etmis, boylece Ingilizlere propaganda kozu vermemisti.

20 aralik sabahi kaptan Langsdorff’un Buenos Aires’te kaldigi deniz kuvvetlerine ait misafirhanedeki odasinin kapisini calanlar cevap alamadilar. Kapiyi kirarak iceri girenler Langsdorff’un, gemi sancaginin üzerine uzanmis cansiz vucuduyla karsilastilar. Komutan kafasina bir kursun sikarak yasamina son vermisti.

"Graf Spee" ise hala Montevideo cikisinda, 1939’da battigi yerde duruyor. Camura biraz daha fazla gömülmüs olan geminin kaptan köprüsü ve ust guverte taretleri hale gorulebiliyor.

- . -