Baski ve Mizah

Tan ORAL

Baski donemlerinde mizah baslikli bir yazi yazmam istendi. Ben de baskilardan uzak sayip kendimi, belki baskilairn sirtimdaki agirligini fazla onemsemeden, kafami kalemin ucuna takip, icimin suzulusune birakarak yazmayi denemek istedim. Baski hep vardi. Ne zaman yoktu ki? Kisinin ve toplumun hak ettigi ya da kendinde hak gordugu seylerden yoksun kalmasi yoksun birakmasi ve bunun yasal ya da yasa disi yollarla zorla surdurulmesi baski degil mi? Ha kralin simgeledigi soylularin cikarlari, ha paranin simgeledigi soylu olmayanlarin cikarlari. Baskiyi yaratan da, baskiyla korunan da yine onlar! Gucu elinde tutan her kimse, kimler ise, -hele ki bu guc gonul rizasi ile onlara verilmemis ise - bu gucu elde tutmayi surdurmek icin baski bir zorunluluk olacaktir. Hatta baski gorenlerin icinde bile, eski aliskanliklar, kurnazliklar, sans, kidem, yas, cinsiyet gibi etmenlerle kucuk gucler, kucuk kuvvetler elde edenler, kurulu duzenin degismesi korkusu ile baski yapacaklar ya da baskiya katilacaklardir. Toplumsal baski da boyle olusuyor olmali.

Toplumlar ozledikleri mutlu yarinlara ha degince ulasaamiyorlar. Ama degisim yine de surekli ve kacinilmaz bir olgu. Degisim gibi, siyasal ve toplumsal baski yapanlarla, baski gorenlerin catismasi da kacinilmaz. Bu catismada her zaman siyasal baski sahipleri toplumdaki zorbalari da hem baski altinda tutar hem de bunlari korur, destekler, kullanir. Onlarla gucbirligi icinde olur.

Ote yandan sanilir ki, iyi ve basarili bir propoganda ile herkes, bu gucbirligi icinde yer alabilecegine inandirabilir. "Sen de gel bizim gibi yap, bizim gibi ol" denir. "Iste, halk bunu boyle istiyor" ya da "halk bunu boyle istemiyor" denir. Sanki halk icin ozgurce ifade olanagi varmis gibi. Halk adina konusmayi birakip kendi adlarina "biz boyle istiyoruz" demezler, diyemezler. Yine de bilinir ve sezilir ki herkes zorbalarin yanina gecse elinden ekmegi alinmak icin baski yapilacak kimse kalmaz ortada. Bu mantik acmazi bir yandan toplumu birbirine kirdirirken, ote yandan gunu kurtarma umutlari bosa ciktikca kisilerde ofke ve koklu degisiklik egilimlerinin ortaya cikmasina neden olabilir.

Iste bu tehlikelidir ve onlenmelidir! Bu kez tam tersine bir demagoji saldirisi yogunlastirilir. Bunun kurali ise hep aynidir. Insanin tel gercek varligi "bugunu" ortadan kaldirilmalidir.

Oyle yapilir; kisi "uzak dun" ile "uzak yarin" arasinda bolusturulur. "Dun buyuktun, gucluydun. Yarin yine buyuk ve guclu olacaksin. Bosu bosuna bugunu degistirmeye kalkisma! Iste sanli tarihin, iste parlak gelecegin" denir. Ama, "bugun" yavas da olsa, yine de hep degisir, degisir...

"Toplumsal degisim, toplumsal celiskilerin belirginlestigi bir surectir. Bu surec icinde degisime uyum saglamayi beceremeyenlerin draminda gulunc bir seyler vardir. Yine toplumsal degisimleri umutsuz bir zorlama ile onlemeye calisanlarin olusturdugu baskilar ise onlar icin trajikomik durumlar ortaya cikarir. Iste butun bunlar cogunlukla canli bir mizah ortaminin olusmasina ve yasanmasina neden olurlar" demistim bir baska yazida.

Baskiya bagli olarak mizah ortaminin olusmasi boyle. Siyasal ve toplumsal baski mizahin nedeni ve konusu oluyor.

Baski, haberlesmeyi, bilgilenmeyi kisitlar ve denetler. Ortaligi karartir. Baski, ciddi ve asik suratlidir, torenseverdir ve korku salar. Baski surekli konusur, dinlemez. Demagojiktir, yalan soyler. Kafa karistirir. Cunku baski korkar. Onun icin kisiyi umarsiz birakir. Degisimin gourlmedigi "bir bok olacagi yok!" umutsuzlugu ile, degisimin saklandigi "bekle yarindaha iyi olacak!" yapmacik umudu arasinda SIKISIP kalir kisi.

"Boylece degisme ve buna karsi koyma cabalari ile uyumsuzluklar icinde yasanan tum aci olaylarda, gulebilmeyi basardigi icin yenik dusmeyenler, zengin bir mizah mirasini da gelecek kusaklara ornek olarak birakirlar."

Mizahtan beklenenlere gelirsek; "Mizah, bu umarsiz kisiyle dalga gecer, onu uyarir, kendine getirir. Mizah kullanma dusunceisini aklina dusurur. Kisi degisimi sezinler, degisime katildigini duyumsar. Neselenir.

Oye yandan mizah, baskinin ve baskicinin gucunu ve gucsuzlugunu sergiler, yalanini dolanini aciga cikarir, guvenini sarsar.
Ciddilige dayali tilsimi etkisizlestirir. Beklenmedik anda simsek gibi cakar mizah. Carpicidir, cok kisa sure ortalik aydinlanir. Neyin ne oldugu bir an, tabak gibi gorulur. Ama iste o kadar, daha da fazla bir sey yapmaz. Bu da az sey mi?

Yine de mizahin boyle kullanimi, hemen yeni baskilara neden olur. Birbirini var eden bu iki kavram, ayni anda birbirini yok etmeyi de amaclar. Mizah siyasal ve sosyal baskiya karsidir, onlarla celisir, onlarla catisir. Bu catisma taraflardan biri kazanip diger yitirinceye kadar surer. Ya isler kotuye gider, baskici siyasal iktidar ve yandaslari, durumu kurtarmak icin mizahi bile kesin olarak susturacak kadar siddete yonelirler. Mizahin sesi kesilir ya da isler iyiye gider, toplum degisir, siyasal iktidar degisir, baski kalkar. Hosgoru yayginlasir. Mizah kazanir. Buyukluk mizah'da kalir ve o zaman sesini fazla yukseltmez.

Ama ne olur? Yeniden baslar hersey. Mizah bicim degistirir, icerik degistirir, yeni kosullarda gorevlen ustlenir, yeni surprizler hazirlar. Toplumu ve siyasal iktidarlari, hosgorulu olmalari icin zorlama islevini yine surdurur.

Yeter ki hosgorusuzluk ve dangalaklik dunyayi toz edip uzaca sacacak kadar birikmis olmasin!

HOME PAGE

TURKISH