Islam'in Tinsel Matriksi

Mehmet DEDE

Asagidaki sohbet 2002 yilinin Mayis ayinda yazar, egitmen ve imam Feisal Abdul-Rauf ile New York'ta gerceklestirilmistir. Dinin tinsel yanindan, A.B.D.’de gittikce daha cok konusulmaya baslanan "Amerikali Musluman" kimligine ve Kuran-i Kerim’in tam anlamiyla kavranmasi icin neden Arapca okunmasi gerektigine kadar bircok degisik konuyu icine aliyor. 

Manhattan’da Al-Farah Mescidi’nde imamlik yapan ve ayni zamanda da dunyanin degisik ulkelerinde konferans ve seminerler veren Feisal Abdul-Rauf  (Imam Feisal) konusunda Amerika’daki en etkin isimlerden  biri. Yazar olarak Islam’i Allah’in evrensel dini seklinde tanimladigi “Islam: A Search For Meaning” (Islam: Anlam icin Arayis) ve Islam hukukunu ve tarihini gunumuz kosullarini da icine alarak inceledigi “Islam: A Sacred Law” (Islam: Kutsal Hukuk) adinda iki kitabi bulunuyor. 

Aslen Misirli olan Imam Feisal, Ingiltere, Malezya ve Misir’da egitim gordukten sonra New York’ta Columbia Universitesi’ne kabul edilir. Buradan Fizik derecesi ile mezun olan Imam Feisal, master’ini Stevens Institute Of Technology’de Plazma Fizik konusunda yapar.

Imam Feisal, daha etkin ve kurumsallasmis bir yapida calismalar yapmak ve Islam sanati, kulturu ve sufizmi tanitmak icin 1997 yilinda ASMA (American-Sufi Muslim Association) dernegini kurar. Kar amaci gutmeyen ve politik bir amaci olmayan ASMA organizasyonunun hedefi Islam kulturunu merak eden ve ilgi duyanlara sergi, konferans, kitap, atolye, sempozyum, film ve  konserler aracililigiyla tanitici ve aydinlatici bir kopru  kurmaktir.  Bu amaci gerceklestirmek icin Imam Feisal ayni zamanda Amerika'da Islam dini ile ilgili onyargilari kirmayi hedefleyen bir seminerler dizisi  de veriyor. Cesitli kulturlerden, etnik kokenden ve irktan gelen katilimcilar icin Islam gelenegini cok iyi bilen Imam Feisal'in bu seminerleri egitici ve aydinlatici bir islev tasiyor.

Imam Feisal bundan bir sure once PBS’te (Amerika’nin egitim/kultur agirlikli devlet kanali) yayinlanan “Muslims” (Muslumanlar) adinda bir belgesele danismanlik yapti. Islam’in degisik yonlerini ortaya koyan belgesel, “Icinde yasadigimiz dunyada ve zamanda Musluman olmak ne anlama geliyor” sorusu etrafinda gelisiyor ve Iran, Misir, Malezya, Turkiye ve ABD’de yasayan Muslumanlar’in gunluk hayatlarindan ornekler gosteriyor.

Islam adina nitelikli ve saygin calismalari olan Imam Feisal’la yapilan bu roportajin Islam’in ozellikle Amerika’da basina fazla yansimayan bir yonune dikkat cekecegini umit ediyorum (Yazinin daha ayrintili Ingilizce aslini Light Millennium’dan okuyabilirsiniz.)

"Mescide gelen insanlar dinin ruhani boyutunu ariyorlar."


_   Imam Feisal, uzun bir suredir imamsiniz. Aileden mi geliyor bu gelenek?

_     Babam, New York ve Washington’taki Islamic Center’in basindaydi. Dedem de Misir’daki koyumuzun imamiydi. Ruhani yonu olan ve inanci yuksek bir aileden geliyorum. Hatta atalarimdan biri de bir Sufi seyhiydi.

_ New York’ta gorev aldiginiz Al-Farah Mescid’ine gecmeniz nasil gerceklesti?

_   Turkiye’deki Halveti tarikatının Cerrahiye kolundan merhum Seyh Muzaffer Ozak * beni bu gorev icin onerdi. Yilda iki kere, Nisan ve Kasim gibi, alti haftaligina Amerika Birlesik Devletleri’ne ziyarete gelirdi ve ulkeyi gezerdi. 1983 yilinin Nisan ayinda Seyh Muzaffer Ozak’in zikir torenlerinden birine davet edilmistim ve onunla ilk defa orada tanistim. Kasim’da New York’a geri geldiginde benimle gorusmek istedigi haberini aldim. Onunla bir araya geldigimizde “Bu camiinin imami olmanizi istiyorum” dedi.

_     Siz de kabul ettiniz

_     Reddedilebilecek birsey degil bu.

_   Cuma namazi icin mescidinize gelen cemaatiniz cok degisik kultulerden insanlari bir araya getiriyor. Bu insanlarin nereden geldiklerini ve kim olduklarini biliyor musunuz?

_     Namaza gelen insanlar genelde New York’un Uptown ve Brooklyn bolgelerinden veya New Jersey’den geliyorlar. Amerika’da yasayan Muslumanlar’in cogu gocmen, ikinci nesil Musluman veya burada okumaya gelen ogrenciler. Mescide gelen insanlarin ortak ozelligi Islam’in tinsel yani ile ilgileniyor olmalari. Dinin ruhani boyutunu ariyorlar. 

ISLAM: A SACRED LAW
Feisal Abdul Rauf

_ Kitabiniz “Islam: A Search for Meaning”de (Islam: Anlam icin Arayis), “Bu kitap, bir Islam aliminin degil, Musluman bir vatandasin eseri,” diyorsunuz. Daha akademik bir usluptan bilerek mi kacindiniz?

_ Muzigin profesoru olmak icin muzisyen olmaniz gerekmez. Ayni sekilde, din hakkinda cok bilgili olup yeterince ruhani yaniniz olmayabilir. Din hakkinda herseyi bilmeyen ama etik ve tinsel olarak cok dolu insanlar da tanidim. Bu farki ayirt edebilirsiniz, ayni verdigim ornekte oldugu gibi. Elbette ki, din calisip ogrenilebilinir ama calisma ve arastirma isin tinsel ve dinsel yanini yansitmiyorsa, o kisi sirtinda kitaplari olan bir essege benzer. Kafasinda bilgisi var ama bu davranislarini etkilemez.

Olimpiyatlari dusunun. Bazi spor dallarinda profesyonel bir sporcu olmaniz gerekmez, amator olarak da yarisa katilabilirsiniz. Bu kotu oldugunuz anlamina gelmez, altin madalya bile kazanabilirsiniz. Spor bransinda profesyonel olmak ne anlama geliyor? Eger profesyonelseniz, bu isi hayatinizi kazanmak icin yapiyorsunuz demektir. Profesyonel ya da amator olabilirsiniz. Bu beceriksiz ya da daha az bilgili oldugunuz anlamina gelmiyor.

_ Yine kitabinizda insanlarin surekli olarak arasinda gidip geldikleri degisik bilinc duzeylerinden bahsediyorsunuz. Bu gibi zamanlarda algilama ve varolus duzeyimize ne oluyor?

_ Insanoglu, bilincinin niteligi ile tanimlanir. Ayik oldugunuz zaman belli bir duzeydesinizdir, uykulu oldugunuzda baska. Alkol alirsaniz, indirgenmis bir bilinc duzeyindesinizdir. Bazi uyusturcular bilincinizi yukseltir. Dinin tinsel yani, bilincinizi arttirmaya yoneliktir. Bizim icin uyku ve ayik olma duzenleri arasinda gidip gelme bilinc duzeyimize dikkat cekmek icin bir uyaridir, Allah’tan gelen bir ipucu gibi birsey. Sizin varolus haliniz hergun icinde uyandiginiz haldir. Dogmadan once, oldukten sonra uyku halinize benzeyen bu hale donersiniz. Kuran’da “Allah her gece uyuduktan sonra ruhlari alir, uyanmadan once de teslim eder. Uzerine olum hukmettiklerini tutar, digerlerini birakir,” der. Boylece, bizi yaratanin sozleri ile insanlarin ic yapisina bakma sansimiz olur.

Bazen uyku sirasinda onemli ipuclari aliriz, bunlari ruya olarak tabir ederiz. Bundan dolayi Sufizm’de ruyalara ayri bir onem verilir. Yaratanla iletisim kurmak icin bir yoldur bu. Ruyalari yorumlama becerisi cok onemlidir. Ruhani liderler, ki Muzaffer Ozak bunlardan biriydi, tum ruyalarimizin ayni olmadigini, bazilarinin yanlis bazilarinin da dogru oldugunu ogretir. Cogu dogru ruyalarin anlami harfi harfine gercek degildir. Ruya esnasinda gordugunuz gercek olmayabilir, semboliktir ve yorumlanmasi gerekir. Bu da ayri bir beceri ister, hatta bununla ilgili olarak yazilmis kitaplar da vardir. Mesela Ibn-i Seerins’in  “Ruya Sozlugu”nu okursaniz ne kadar zengin oldugunu gorebilirsiniz. Ruyalari yorumlamak, bir sanat oldugu kadar bir bilimdir de ayni zamanda.

_ Yorumlamaktan bahsetmisken, Kuran’da kullanilan Arapca sozcuklerin birden cok anlami oldugunun altini her zaman ciziyorsunuz. Kuran’in Ingilizce cevirisini okuyan birisinin kitabin tum anlamini kavrayabilecegine inanabiliyor musunuz?

_ Arapca, 15 yuzyildir degismeyen birkac dilden biridir. Ingilizce’ye bakarsaniz, 16. yuzyildaki Shakespeare doneminin Ingilizcesini anlamak guctur, daha da geriye giderseniz gunumuz Ingilizcesini konusanlar anlayamazlar bile. Uc-dort yuzyil icinde bircok dil esas itibari ile oylesine cok degisti ki gunumuzde anlasilmalari cok guctur. 15 yuzyil icinde Arap’cadaki kelimeler renk ve sekil kazandilar. Bu degisim Ingilizce ve daha bircok baska dilde de gerceklesti, dil “renklendi.” Fransizca ve Italyanca bunun icin hosumuza gider, cunku kelime sadece anlam tasimaz, icinde muzik de vardir. Dean Martin “That’s Amore” dedigi zaman belli bir oz vardir bunda. Mesela, operaya ilgisi olanlarimiz icin Puccini’nin bir operasini Italyanca’dan Ingilizce’ye ceviremezsiniz. Kuran’i Ingilizce olarak okuyabilirsiniz, ama tum anlamini kavrayamazsiniz.

"Insanlarin birbiriyle olan sorunlarinin temelinde birbirini anlayamama veya anlamak istememe yatiyor."

_ Bu sene Islam’in tinsel yanindan hukukuna kadar genis bir alani kapsayan bir dizi ders/seminer vermeye basladiniz. Siz de bu derslerde yeni seyler ogreniyor musunuz?

_ Evet, hem de belki daha da fazla cunku hayat surekli devam eden bir yolculuk ve siz sadece daha cok degil daha detayli seyler ogrenmelisiniz. Bizler 60'larda okurken, ogretme teknikleri babaminkilerden daha ileriydi. Bizim fen labaratuvarlarimiz vardi, onun yoktu. Bugunun cocuklari bilgisayar gibi bizde olmayan yeni ogretme metotlari ve teknikleri ile ogreniyorlar. 

_ Islam dininin egitiminde de buna benzer bir ilerleme var mi?

_ Benim de sikayetim bu. Lisede, diyelim ki kimya dersleri alirken Pascal Teoremi, Boyle Kanunu, periyodik cetvel vs gibi seyler ogreniyorduk. Halbuki 300 yil geri gittiginizde bunlar daha bulunmamisti bile. Islam hukuku, bin yildan daha uzun bir sure once bulundu, yazildi ve gelistirildi. Ama ogrenciler icin kolay anlayabilecekleri bir sekilde ogretilmiyor. Mesela, bugunun lise ogrencileri gorecelik kuraminda bulabileceginiz Lorenz donusumunu ogreniyorlar ama Einstein’in arastirma ve kitaplarini okuyup anlayamazlar. Lise kitaplari belli bir fikri Einstein’in belgelerinden alip basit bir sekle sokuyorlar. Etkili ogretme iste budur. Bir lise ogrencisini vasifli bir insaat muhendisi yapmak icin anlasilmasi zor muhendislik kitaplarinin icine atamazsaniz. Islam hukukunun ana prensiplerini alip, mesela terminolojisini, okulda temel egitim olarak vermeliyiz ki yeni nesil Muslumanlar Islam hakkinda daha detayli bir anlayis gelistirsinler. Bunun eksikliginden dolayi Musluman dunyasinda buyuk bir sorun var. Bircok kisi Islam hukukunu yorumlamada yeterli ve nitelikli oldugunu saniyor ama aslinda degil. Temel fikirleri bile anlamiyorlar.

_ Musluman olmayanlara Islam’in tinsel yanini ogretmek ve tanitmakta basarili ve etkilisiniz. Onlarin sizi dinlemesini nasil sagliyorsunuz?

_ Insanlarin birbiriyle olan sorunlarinin temelinde birbirini anlayamama veya anlamak istememe yatiyor. Dil sadece kelimelerin bir toplami degildir. Herkesin kendi ic dili de vardir. Siz, bir erkek olarak, kadinlarin dilini anlamazsaniz bir kadinla iletisim kuramazsiniz. Onemli olan konustugunuz dil degil, insanlarin sizin sozlerinizi nasil anladigi ve yorumladigidir. Saglikli iletisim kurmak icin insanlarin sizin sozlerinizi duygusal ve mantiksal olarak anlamasi lazim. Bunu basarmak icin dogru yontemleri kullandiginiz zaman sozleriniz onlarda sevgi ve saygi uyandirir. Bu onlarin da aradigi birsey oldugu icin insanlari kendinize bu sekilde cekebilirsiniz. Kucuklugumden bu yana Batili toplumlarda yetistirildigim icin o toplumlarda yasayan insanlarin degisik uyarimlara nasil karsilik verdikleri konusunda dogal bir his gelistirdim. Hem Dogu’yu hem de Bati’yi gormus olmamdan dolayi her iki kulturu birlestirebiliyorum.

"Dinin insan uzerindeki en derin etkisi, insan olmanin ne demek olduguna yonelik bir arayistir."


_ ASMA dernegi olarak hedefleriniz nedir ve simdiye kadar bunlardan ne kadarini gerceklestirebildiniz?

_ Bircok hedefimiz var. Islam’in gunumuz kosullarindaki inancina iliskin sesimizi yukseltmek istiyoruz. Sadece bir din olarak degil ayni zamanda tinsel olarak da. Bu temel gorusle ortusen bircok konu var. Bunlarin arasinda kimlik sorunu basta geleni cunku bircogumuz din ile kultur arasindaki cizginin cok belirgin olmadigi geleneksel toplumlardan ve eski medeniyetlerden geliyoruz: Misir, Mezoptomya, Iran, Hindistan, Anadolu ... Atalarimiz Muslumanligi kabul ettiklerinde kulturlerinin Islam prensiplerini, etiklerini ve hukukunu ihlal etmeyen yonleri devam etti. Bugun Musluman dunyasina seyahat eden birisi bu karisimi gorebilir, bir nevi “dini-kulturel karisim”dir bu. Daha sonraysa, dunyanin her tarafindan insanlar Amerika’ya goc ettiler ve merkezlerini kendi etnik kimlikleri cercevesinde tekrardan kurdular. Bu insanlarin aliskanliklarinin cogu  kultureldir, dinsel degil. Burada dogmus-buymus ve kulturel olarak Amerikali olan ikinci nesil Muslumanlarla bu durum daha da bolundu. Bu Muslumanlar inanclari cercevesinde dinlerinin gerekliliklerini yerine getirmek istiyorlar ama anne-babalarinin yetistirildigi kulture kendilerini yabanci hissediyorlar. Bu nedenle, benim “Amerikali Musluman” olarak adlandirdigim bir kimlik gelistirilmeli. Hukuku, ibadetleri ve dini pratikler olarak Islam olan ancak ayni zamanda Amerikan ve Bati kulturunun izlerini tasiyan bir kimlik. Hedeflerimizden bir tanesi bunu basarabilecek bir ortam olusturmak.

_ Islam ve Sufizm arasindaki iliski nedir?

_ Dinin insan uzerindeki en derin etkisi, insan olmanin ne demek olduguna yonelik bir arayistir. Din, bu arayisin cevabinin Allah’i anlamada ve bu iliskinin gelistirilmesinde yattigini soyluyor. Dinimizi sosyolojik bir ortamda, yani aile veya ulke gibi, yasamayi ogrendigimiz zaman bunu harici bir sekilde ogreniyoruz – distan iceri dogru. Kiliseye, camiiye, sinegoga goturulduk ve o sekilde yetistirildik. Din, baslica olarak ic benligimizin en derin yonuyle ilgilidir. Peygamberimizden kusaklar sonra bile din disaridan iceriye dogru olarak yasandi, ama ic aydinlanma ve irade olmadan. Boylece Islam geleneginde ic benligini gelistirenlere ki peygamberimiz ve cevresindekiler de bunu yapmislardir, sonradan Sufi dendi.

Peygamberimizin doneminde, kendisine ve cevresindekilere mumin denirdi. Hatta Kuran’i Kerim’de Islam dinini kabul eden ve “Imanimiz var, bizler mumin olduk” diyen Bedevi Araplar’a peygamberimizin “Hayir, sizler mumin degilsiniz” demesini ister. “Onlara Musluman olduklarini soyle, ama iman daha kalplerine girmemistir de,” der.

“Biz inanclari olan muminleriz, sizin ise inanciniz yok sadece Muslumansiniz” demek elbette politik olarak kolay degildir cunku bu deger tasiyan bir ifadedir. Boylece etiketler degisti. Dini adetlerini yerine getirenlere Musluman dendi, cunku dinin dis gostergelerini yerine getiriyorlardi. Kendilerini ic aydinlatmaya teslim edenler baska bir isimle cagrilirlardi. Politik olarak dogru isimlerle.

Sufi kelimesinin nereden geldigi tam olarak bilinmiyor. Bazilari yun anlamina gelen “soof” kelimesinden geldigini soyluyor cunku peygamberimiz yun giyerdi. Bazilari ise Yunanca bilgelik anlamina gelen “sophia” kelimesinden geldigini soyluyor (“Philosophia,” felsefe, bilgelige karsi duyulan ask anlamina geliyor). “Tasavvuf” ve “Sufizm” yansiz (notr) kelimelerdi, daha sonralari hassas hale geldiler.

_ Yine kitabinizda peygamberimizin mukemmel mumini, “Hayatla icli disli olan, ondan kacmayandir” seklinde tanimladigini soyluyorsunuz. Sufiler bu ince dengeyi nasil sagliyorlar?

_ Sufizm, kendi ic benligimizi gelistirme ile ilgilidir, mukemmel bir mumin olmak icin bir cabadir. Allah’in bir asigi, Allah’la mumkun oldugunca bir olmaktir. Bir hadiste, Allah diyor ki (Kuran degil hadistir bu) “Benim kulum onu gorevlendirdigimden daha cok sey yapip gelirse benim icin daha degerlidir.” Kisacasi, Allah’a yakinlasmak icin Allah’in yapilmasini istedigi seyleri yapin, yapilmamasini emrettigi seyleri yapmayin. Hadis devam ediyor: “Sonra kulum gerektiginden daha fazlasini yaparak bana gelir: Daha fazla ibadet, daha fazla oruc, daha fazla zekat... ta ki ben kulumu sevene kadar. Kulumu sevdigim zaman, onun gozu, kulagi, eli, ayagi” baska bir yerde de “kalbi olurum” der. Allah sizi sevdigi zaman, kendinizi korunmus ve guclu hissedersiniz. Hayatinizda kucuk mucizeler olusmaya baslar, sanki gorunmez bir kuvvet sizin icin herseyi ayarliyormus gibi olur. O seviyeye geldiginizde artik veli-u Allah’sinizdir, yani sizi koruyan Allah’in bir arkadasi.

(Muzaffer Ozak ile ilgili ozet www.dergah.s5.com sitesinden alinmistir.)


Fotograflar: © 2002 Frank "Abdul-Majid" Vriale


Yukaridaki roportajin daha kapsamli bir versiyonu,
Light Millennium - Summer 2002 sayisinda yayinlanmistir.